Τι σημαίνει βασκανία;
Βασκανία σημαίνει μάτι. Είναι η λαϊκή πίστη ότι κάποιος μπορεί να κάνει κακό σε άλλον μόνο με το βλέμμα του, συνήθως χωρίς να το θέλει, επειδή τον ζήλεψε ή τον θαύμασε πολύ. Ο ματιασμένος, κατά την παράδοση, νιώθει πονοκέφαλο, βάρος και κούραση και χασμουριέται συνέχεια.
Η λέξη ακούγεται πιο επίσημη από το «μάτι». Τη συναντάς κυρίως στην εκκλησία, στην «Ευχή κατά της βασκανίας», και σε κείμενα για τη λαογραφία. Στην κουβέντα λέμε «με μάτιασαν» και όχι «υπέστην βασκανία».
Από πού βγαίνει η λέξη βασκανία;
Η βασκανία βγαίνει από το αρχαίο ρήμα βασκαίνω και το επίθετο βάσκανος. Το ρήμα σήμαινε «ματιάζω» ή «μαγεύω με το βλέμμα», και βάσκανος ήταν ο φθονερός, αυτός που ματιάζει. Το ρήμα υπάρχει και στα νέα ελληνικά, με την ίδια σημασία, αν και δεν το ακούς συχνά.
Για τη βασκανία έγραψαν ο Πλούταρχος, ο Ηλιόδωρος και άλλοι αρχαίοι συγγραφείς, που προσπάθησαν να την εξηγήσουν. Ο Πλούταρχος αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο των Συμποσιακών στο ερώτημα γιατί κάποιοι λέγεται ότι ματιάζουν. Και οι Ρωμαίοι την ήξεραν: ο Βιργίλιος γράφει για έναν βοσκό που παραπονιέται ότι «κάποιο μάτι» του μάτιασε τα αρνάκια.
Μάτι, κακό μάτι, μάτιασμα: είναι το ίδιο με τη βασκανία;
Ναι. Είναι διαφορετικά ονόματα για το ίδιο πράγμα:
| Λέξη | Πού τη λέμε |
|---|---|
| Βασκανία | Η αρχαία και επίσημη λέξη, στην εκκλησία και στη λαογραφία |
| Μάτι | Η καθημερινή λέξη: «έχεις μάτι», «σε πιάσαν τα μάτια» |
| Κακό μάτι | Το ίδιο, με έμφαση στο κακό. Έτσι το λένε και στα αγγλικά (evil eye) |
| Μάτιασμα | Η πράξη: αυτό που σου έκαναν |
| Ματιάζω, ματιασμένος | Το ρήμα και η κατάσταση: «με μάτιασαν», «είμαι ματιασμένος» |
| Ξεμάτιασμα, ξεματιάζω | Η λύση: το έθιμο που διώχνει το μάτι |
Ποιος ματιάζει και ποιος ματιάζεται;
Κατά την παράδοση, ματιάζει όποιος ζηλεύει ή θαυμάζει κάτι πολύ, και τις περισσότερες φορές δεν το καταλαβαίνει καν. Λένε ότι κάποιοι έχουν «βαρύ μάτι» και ότι τα γαλανά μάτια ματιάζουν πιο εύκολα, και πως γι' αυτό η χάντρα είναι μπλε.
Ματιάζονται πιο εύκολα τα μωρά, τα παιδιά, οι όμορφοι, οι νιόπαντροι και όποιος έχει κάτι καινούριο να δείξει: σπίτι, αυτοκίνητο, δουλειά. Ματιάζονται και τα ζώα, όπως τα αρνάκια του Βιργίλιου. Αν δεν ξέρεις αν σε μάτιασαν, κάνε το τεστ «Είμαι ματιασμένος;».
Πώς προστατεύεσαι από τη βασκανία;
- Με το γαλάζιο ματάκι, τη χάντρα, σε βραχιόλι, κολιέ, καρότσι μωρού ή πάνω από την πόρτα.
- Με το «φτου φτου» μετά από έναν έπαινο, ή με τη φράση «να μη σε ματιάσω».
- Με σκόρδο στην τσέπη ή κρεμασμένο στο σπίτι.
- Με φυλαχτό ή σταυρουδάκι από την εκκλησία.
Πώς φεύγει η βασκανία;
Με το ξεμάτιασμα. Η ξεματιάστρα ρίχνει τρεις σταγόνες λάδι σε ένα πιάτο με νερό, λέει ψιθυριστά μια ευχή με το όνομα του ματιασμένου και κοιτάζει τι κάνει το λάδι. Αν απλώσει, υπάρχει μάτι και η ευχή λέγεται ξανά μέχρι οι σταγόνες να μείνουν στρογγυλές. Όλα τα βήματα θα τα βρεις στον οδηγό Τι είναι το ξεμάτιασμα.
Η Εκκλησία έχει τη δική της ευχή κατά της βασκανίας, που τη διαβάζει μόνο ιερέας. Για τη λαϊκή και την εκκλησιαστική ευχή δες τη σελίδα η ευχή για το ξεμάτιασμα.
Στο Φτου Φτου η κυρα-Ουρανία κάνει online ξεμάτιασμα με το όνομά σου, δωρεάν και για πλάκα. Δεν είναι θεραπεία, και αν δεν είσαι καλά για μέρες, πήγαινε σε γιατρό.